કાળી માટી પર
બાંધકામ.

બ્લેક કોટન સોઇલ, એટલે કે કાળી માટી, ગુજરાતના મોટા ભાગમાં જોવા મળતી ઘેરા રંગની ચીકણી માટી છે, જેનું નામ તેમાં સારા ઊગતા પાક પરથી પડ્યું છે. ખેતી માટે તે ઉત્તમ છે અને બાંધકામ માટે મુશ્કેલ, કારણ કે ભેજ સાથે તેનું કદ બદલાય છે. ખરાબ બાંધકામ પર જે તિરાડોનો દોષ નખાય છે તેમાંની ઘણી ખરેખર આ માટી જ કરતી હોય છે.

તે કેમ હાલે છે

કાળી માટીના ક્લે ખનિજો પાણી શોષીને ફૂલે છે, પછી સુકાતાં સંકોચાઈને ફાટે છે. ચોમાસામાં જમીન ઉપસે છે; ઉનાળામાં સંકોચાય છે અને સપાટી પર પહોળી તિરાડો પડે છે. હલનચલન સપાટી પાસે સૌથી વધુ હોય છે અને ઊંડાઈ સાથે ઘટતું જાય છે, એ ઊંડાઈની નીચે જેને એક્ટિવ ઝોન કહે છે — જ્યાં સુધી ઋતુ પ્રમાણે ભીંજાવું અને સુકાવું પહોંચે છે.

એ ઝોનની અંદર રહેલો પાયો ચોમાસામાં ઊંચકાય છે અને ઉનાળામાં બેસી જાય છે, અને ભાગ્યે જ સરખી રીતે ઊંચકાય છે. એક ખૂણો બીજા કરતાં વધુ ભીનો થાય છે — લીક થતી પાઇપથી, બગીચાથી, બંધ ગટરથી — અને ઇમારત ખસવાને બદલે વળી જાય છે.

ફૂલતી માટી ઓછા ભારવાળા માળખાને ઊંચકી શકે છે. એટલે જ કમ્પાઉન્ડ વૉલ, પ્લિન્થ બીમ અને એક માળની ઇમારતોમાં ઘણીવાર સૌથી પહેલાં તિરાડો પડે છે.

ડિઝાઇન પહેલાં જાણી લો

સાઇટ પર ફૂલતી માટી છે કે નહીં, અને કેટલી, એ માટીની તપાસનો પ્રશ્ન છે, જમીનનો રંગ જોવાનો નહીં.

1. બોર હોલ કે ટેસ્ટ પિટ ચીકણી માટી કેટલી ઊંડી છે અને તેની નીચે શું છે તે જોવા માટે. પહોંચમાં કોઈ સખત પડ હોય તો વિકલ્પો સંપૂર્ણ બદલાઈ જાય છે.
2. ફ્રી સ્વેલ ઇન્ડેક્સ IS 2720 હેઠળનો એક પ્રમાણભૂત લેબોરેટરી ટેસ્ટ, જે બતાવે છે કે માટી કેટલી જોરથી ફૂલે છે. આ જ આંકડો ડિઝાઇનરને કહે છે કે કયા ઉપાયો જરૂરી છે.
3. પાણીનું સ્તર અને ડ્રેનેજ આખું વર્ષ પાણી ક્યાં રહે છે, અને સાઇટ પર બાંધકામ પછી તે ક્યાં વહેશે.
4. એવો રિપોર્ટ જેના પર ડિઝાઇન ચાલે તપાસ ત્યારે જ કામની છે જ્યારે પાયાની ડિઝાઇન ખરેખર તેના પર આધારિત હોય.

પાયાના વિકલ્પો

બે મુખ્ય રીતો છે: પાયાને હાલતી માટીની નીચે લઈ જવો, અથવા માટીની હલનચલનને માળખાથી દૂર રાખવી. કાળી માટી પરની મોટાભાગની સારી ડિઝાઇન બંનેનો થોડો થોડો ભાગ અપનાવે છે.

1. એક્ટિવ ઝોનની નીચે જાઓ જ્યાં ચીકણી માટીનું પડ છીછરું હોય, ત્યાં પાયો તેની આરપાર મજબૂત જમીન સુધી લઈ જવાય છે. સીધી રીત, અને ઊંડાઈ મધ્યમ હોય ત્યારે ઘણીવાર સૌથી કરકસરભરી.
2. અન્ડર-રીમ્ડ પાઇલ બોર કરેલા કોંક્રીટના પાઇલ, જેના નીચેના ભાગમાં એક કે વધુ પહોળા બલ્બ હોય છે, IS 2911 (ભાગ 3) મુજબ. બલ્બ પાઇલને એક્ટિવ ઝોનની નીચે પકડી રાખે છે, તેથી સપાટી પાસેનું ફૂલવું તેને ઉપર ખેંચી શકતું નથી. ઊંડી કાળી માટી પરની ઇમારતો માટે આ પરંપરાગત ઉકેલ છે.
3. માટીથી અલગ ગ્રેડ બીમ પાઇલ પર, તેમને જોડતા બીમ ચીકણી માટી પર ટકવા ન જોઈએ. નીચે ગૅપ કે દબાઈ શકે તેવું પડ હોય તો જમીન બીમને ઉપર ધકેલ્યા વગર ફૂલી શકે છે.
4. ન ફૂલતી સામગ્રીનું કુશન પાયા કે ફ્લોર નીચે ચીકણી માટીનું ઉપરનું પડ રેતી, મોરમ કે બીજી ન ફૂલતી સામગ્રીથી બદલવાથી માળખા સુધી પહોંચતી હલનચલન ઘટે છે.
5. ફ્લોરને ઉભારથી અલગ રાખો કાળી માટી પર સીધો ભરેલો ગ્રાઉન્ડ-ફ્લોર સ્લેબ તેની સાથે હાલે છે. ફ્લોર કાં તો સસ્પેન્ડેડ સ્લેબ તરીકે બને છે અથવા ન ફૂલતા યોગ્ય સબ-બેઝ પર, દીવાલોને મળે ત્યાં જોઇન્ટ રાખીને.

ભેજ એકસરખો રાખો

કાળી માટી ત્યારે મુશ્કેલી સર્જે છે જ્યારે તેનો ભેજ બદલાય, તેથી ઉકેલનો મોટો ભાગ છે પાણીને પાયાથી દૂર રાખવું અને ભેજ એકસરખો રાખવો.

• ઇમારતની ફરતે પહોળો પ્લિન્થ પ્રોટેક્શન એપ્રન, દીવાલોથી દૂર ઢાળ સાથે, જેથી વરસાદ પાયા પાસેની માટીને ભીંજવે નહીં.
• છતનું પાણી અને ડ્રેનેજ ઇમારતથી ઘણે દૂર લઈ જવાય, દીવાલના મૂળમાં ન છોડાય.
• પાણીની ટાંકીઓ, સેપ્ટિક ટેન્ક અને જમીન નીચેની પાઇપો પાયાથી દૂર, અને તેમના જોઇન્ટ બરાબર બનેલા. કોઈ એક ખૂણા નીચે ધીમું લીકેજ અસમાન ઉભારનું સૌથી સામાન્ય કારણ છે.
• મોટાં મૂળવાળાં વૃક્ષો ઇમારતથી ઘણે દૂર વાવવાં. મૂળ ઉનાળામાં માટી સૂકવે છે અને નજીકના પાયા નીચે સંકોચન લાવે છે.
• બહારની દીવાલોને અડીને પાણી પાતા બગીચા કે લૉન ન હોય.

સાઇટ પર સમય

• પાયાના ખાડા વરસાદમાં ખુલ્લા ન રાખવા જોઈએ. પાણી ભરેલા ખાડાના તળિયાની માટી નરમ પડીને ફૂલે છે, અને કોંક્રીટ ભરતાં પહેલાં તેને કાઢવી પડે છે.
• એ જ રીતે, ઉનાળામાં સુકાઈને ફાટેલી માટી પર પાયો ન ભરવો જોઈએ. તિરાડો છૂટી સામગ્રીથી ભરાઈ જાય છે, અને ચોમાસું આવતાં માટી ફરી ફૂલે છે.
• પાયાની આસપાસ અને ફ્લોર નીચેનું પુરાણ ન ફૂલતી સામગ્રીથી, થરમાં દબાવીને કરવું જોઈએ — ખોદેલી કાળી માટી પાછી નાખીને નહીં.

આમાં કશું અસામાન્ય નથી. જાણીતી માટી માટે આ સામાન્ય પદ્ધતિ છે, અને પાયાના તબક્કે તેનો ખર્ચ એવી ઇમારતના કોઈ પણ સમારકામ કરતાં ઘણો ઓછો છે જેમાં તિરાડો શરૂ થઈ ગઈ હોય.